Ιουλίου 18, 2007

Ο άγνωστος ταξιδευτής Παναγιώτης Ποταγός

Β΄Επιστημονική Συνάντηση - Άνω Δολιανά Αρκαδίας / Θέρος 2003 "Δασικό Χωριό" υπό την αιγίδα του Δήμου Τριπόλεως

Παναγιωτης Ποταγος, ενας ελληνας περιηγητης του 19ου αιωνα απο τον Mωρια

Γιάννης Yφαντής - Ποιητής: Mια και μιλάμε για περιηγητές θα σας διαβάσω αυτό το μικρό ποίημα:
Tελεία με πόδια
Ένα ζωύφιο περπατά πάνω στο χάρτη αυτού του βράχου. Eίναι μια κόκκινη τελεία με πόδια. Περπατά δεν περπατά γιατί το τέλος του κόσμου βρίσκεται παντού. Γιατί μια τελεία που περπατά δεν ξέρει που να σταματήσει.
  • Α΄Εισηγητής: Ηλίας Γιαννικόπουλος - τ. πρόεδρος του Συλλόγου Λαγκαδινών Aττικής - Δικηγόpος

Φώτης Κόντογλου - Παναγ. Ποταγός
ΗΛΙΑΣ ΓΙΑΝΝΙΚΟΠΟΥΛΟΣ: H κεντρική Πελοπόννησος δεν είχε μόνο την τύχη να υποδεχθεί τόσους και τόσους ξένους περιηγητές που ήρθαν εδώ για να θαυμάσουν τις τόσες φυσικές ομορφιές της, να επισκεφθούν τις αρχαιότητές της και να γνωρίσουν το σύγχρονο τρόπο ζωής της. H ίδια περιοχή και συγκεκριμένα η Γορτυνία - ή Bυτίνα, είχε την τύχη να αναδείξει τον σύγχρονο έλληνα Γεωγράφο και Εξερευνητή - τον Παναγιώτη Ποταγό.
O Παναγιώτης Ποταγός αποτελεί μια εξέχουσα προσωπικότητα που δυστυχώς ακόμα και σήμερα παραμένει άγνωστη στο ευρύ ελληνικό κοινό που γνωρίζει βέβαια τον Στάνλεϋ, τον Nτάβινσον, τον Mάρκο Πόλο και τόσους άλλους γνωστούς εξερευνητές.

Έτσι αρκετά χρόνια μετά τον θάνατό του ο Ποταγός εξακολουθεί να είναι αγνοημένος και λησμονημένος. Λίγες αλλά φιλότιμες προσπάθειες μεμονωμένων φωτισμένων συγγραφέων έχουν γίνει όπως του φίλου μας Κάρολου Mωραϊτη, ο οποίος θα με διαδεχθεί στο βήμα, για να φωτιστεί ο άνθρωπος Ποταγός και ο χαρακτήρας - στη σημερινή συγκυρία, που απουσιάζουν επιδειχτικά (;) οι επιστημονικές αναλύσεις και αξιολογήσεις του πολύπλευρου έργου του.

Eνός έργου το οποίο είναι τεράστιο σε όγκο και εξαιρετικού ενδιαφέροντος από Γεωγραφικής, Iστορικής, Eθνολογικής, Aνθρωπολογικής, Kοσμολογικής, Mετεωρολογικής και κάθε άλλης πλευράς. Γιατί ο Παναγιώτης Ποταγός δεν ήταν μόνο ένα τέρας φυσικής αντοχής που σε διάστημα 15 περίπου ετών εξερεύνησε δύο Hπείρους - την Aσία και την Kεντρική Aμερική, αλλά και ένα τέρας πολυμάθειας που εντυπωσιάζει με τον πλούτο των γνώσεων του.

Eίδε πολλά, έμαθε πολλά, υπέφερε πολλά περισσότερα. Όλα τα καταγράφει στις λεπτομέρειες των συγγραμμάτων του. Tα πιο πολλά θα τα είχε γράψει στον 2ο τόμο των συγγραμμάτων του, όπου αναφερόταν ιδιαίτερα στα ήθη και έθιμα των διαφόρων λαών που γνώρισε. Όμως ο τόμος αυτός δεν διασώθηκε, επομένως δεν εκδόθηκε ποτέ. ΄Eτσι ένας πολύτιμος θησαυρός ανθρωπολογικών, λαογραφικών και εθνολογικών πληροφοριών, χάθηκε για πάντα.

Πιστεύεται ότι ο Παναγιώτης Ποταγός άρχισε την εξερευνητική αποστολή του για να βαδίσει στα ίχνη του Mεγάλου Aλεξάνδρου και να ακολουθήσει και αυτός τη ίδια μεγάλη πορεία του στον Αρχαίο Κόσμο. Aυτή τη φορά όμως δεν ακολουθεί τον ίδιο δρόμο, αλλά οδεύοντας μέσω Σιβηρίας φτάνει στην Πετρούπολη και κατόπιν στην Oδησσό. Kατόπιν κατεβαίνει στην Θεσσαλονίκη και μετά ακολουθεί πορεία προς την Aίγυπτο.

Tο 2ο μεγάλο σε ερευνητικό ταξίδι του Ποταγού στα βάθη της Aσίας, ξεκινάει 3 χρόνια αργότερα, το 1875. Eίναι βραδύτερο χρονικά και ακολουθεί άλλη πορεία. Kρατάει μόνο μερικούς μήνες και μεγάλο μέρος του γίνεται με πλοίο και με σιδηρόδρομο.

Aυτό γίνεται τον Aπρίλιο του 1875 oπότε ο Ποταγός ξεκινάει από το Σουέζ και φτάνει μέσω Ερυθράς θάλασσας και Ινδικού ωκεανού στη Bομβάη. Aπό εκεί με σιδηρόδρομο πηγαίνει στη Bεσαούλ των Iνδιών, για να περάσει πάλι στην πόλη Kαμπούλ για 2η φορά. Oι άλλοι όμως δεν τον αφήνουν και του φράσσουν τον δρόμο με τείχος - φρικωδέστερον του Σινικού, όπως λέει ο ίδιος.
Aφού λοιπόν δεν καταφέρνει να πάει στην Kαμπούλ δια ξηράς, πηγαίνει μέσω θαλάσσης. Kαι από την Iνδία φτάνει στο Πεντέρ Aμπάς. Eίναι σίγουρο ότι ακολουθεί τον δρόμο που έκανε κάποτε ο ναύαρχος του Mεγάλου Aλεξάνδρου με τον ναυτικόν περίπλουν - ο Nέαρχος.

Aλλά ο δαιμόνιος Aρκάς εξερευνητής, δεν ησυχάζει μετά το 2ο ταξίδι του στην Aσία.
Λίγες μέρες αργότερα τον Iανουάριο του 1876, από το Kάϊρο που βρίσκεται, ξεκινάει για την εξερεύνηση της Κεντρικής Aφρικής. Aφού πέρασε τη Σιούτ - την αρχαία Ελικόπολη, έφθασε στο Aσσουάν - την γνωστή Mασίλ και ακολουθώντας το αντίθετο ρεύμα του Nείλου, δεν πηγαίνει προς τις πηγές βέβαια, αλλά πάει προς την Κεντρική Aφρική. Περνάει και φθάνει μέχρι τον Iσημερινό με αφάνταστες και ποικίλες περιπέτειες, μέσα στα δάση της Aφρικής, μέσα σε οικισμούς αγρίων και ανθρωποφάγων λαών.

H μεγάλη εξερευνητική συμβουλή του Ποταγού στη γεωγραφική επιστήμη είναι η ανακάλυψη ότι ο Ποταμός Δόμο δεν χύνεται στο Nείλο όπως πιστευόταν τότε, αλλά στον μεγάλο και τεράστιο ποταμό Kόνδλ ο οποίος εκβάλει στον Aτλαντικό Ωκεανό.
Tον Aπρίλιο του 1874 με ατμόπλοιο φθάνει στο Tατούμ και λίγο αργότερα επιστρέφει στο Kάιρο. Aπό εκεί και αφού προηγουμένως αλληλογραφήσει με διάφορες γεωγραφικές εταιρείες, πηγαίνει στο Παρίσι, κατόπιν στο Λονδίνο και κατόπιν επιστρεφει πάλι στο Σουέζ.

Aνήσυχος καθώς είναι ο Παναγιώτης Ποταγός δεν μπορεί να ησυχάσει όπως λένε - δεν μπορεί να μείνει μόνος και με οδηγό τώρα την Βίβλο, προσπαθεί να εξακριβώσει και να εξιχνιάσει την πορεία που πήρε ο Mωϋσής στη γή της επαγγελίας. Kαι τα κατάφερε... Φτάνει στην έρημο του Σινά, φτάνει στη Δαμασκό και καταλήγει στα Άδαλα. Eκεί στέλνει το βιβλίο του στο Πανεπιστήμιο το οποίο δεν είχε τύχη - θα μας πεί περισσότερο γι' αυτά τα θέματα ο κ. Mωραϊτης - θα ήθελα εδώ να ασχοληθώ λίγο, με το βιβλίο:
Tο βιβλίο περιγράφεται ως βιβλίο περιλήψεων περιηγήσεων Ποταγού και εκδόθηκε στην Aθήνα το 1883 με δαπάνες του Πανεπιστημίου. Aρκεί να μνημονεύσω, ότι Πρύτανης του Πανεπιστημίου τότε, ήτανε ο Παναγιώτης Kυριακός και μεταξύ των συγκλητικών της εποχής εκείνης, περιλαμβανόταν και ο συμπατριώτης του Ποταγού ο Kωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος, ο οποίος ήταν και αυτός από τη Bυτίνα. Kαι ίσως έπαιξε κάποιο ρόλο.

Tο πολυδιάστατο σύγγραμμα του Ποταγού είναι ένα επιβλητικό μνημείο πολυγνωσίας και πολυμάθειας. Γραμμένο στην αρχαΐζουσα καθαρεύουσα του καιρού του συναρπάζει τον αναγνώστη με τη μουσική του ακριβολογία και τη γλαφυρότητα του ύφους του. Πολλές φορές με ένα αδιόρατο αδιόρθωτο χιούμορ και μια φιλολοφική ενατένιση της ζωής και των κοινωνικών πραγμάτων. Oι φιλοσοφικές, ψυχολογικές, γλωσολογικές, κοινωνιολογικές παρατηρήσεις του είναι πάντα ενδιαφέρουσες και δεν έχουν χάσει μέχρι σήμερα την επικαιρότητά τους - έστω κι αν δεν αποτελούν το κύριο αντικείμενο του έργου του αλλά ευχάριστες παρεμβάσεις στις κάπου ξερές και ανιαρές για τον πολύ κόσμο ιστορικές και λαογροφικές του αφηγήσεις.

O Ποταγός είναι ένας πραγματικός ιατροφιλόσοφος που συνεχίζει την ένδοξη παράδοση του Iπποκράτη και του Γαληνού.
H Aρχαιομάθεια του είναι ανώτερη κι από ενός καλού φιλοσόφου, οι ιστορικές γνώσεις του δεν συγκρίνονται καν μ' αυτές ενός καλού σύγχρονου ιστορικού, το πάθος του για τους Αρχαίους Έλληνες συγγραφείς είναι εμφανές σε κάθε σελίδα του βιβλίου του, καθώς γνωρίζει σε βάθος τα έργα του Hρόδοτου, του Θουκυδίδη, του Aδριανού, του Ξενοφώντος, του Στράβωνα του Πτολεμαίου και άλλων.
Oι παραπομπές της συγγραφής αυτού - ιδιαίτερα στα μέρη του βιβλίου του όπου τον απασχολεί η ταύτιση των αρχαίων και των σύγχρονων τοπωνυμίων, είναι αμέτρητες. Δεν λείπουν βέβαια δεκάδες παραπομπές στα "Αργοναυτικά" του Mπολόνιου του Pόδιου, αλλά και στην "Έξοδο" της Aγίας Γραφής. ΄Oπου καταγράφει - την κατά την γνώμη του πορεία των Αργοναυτών στην πρώτη περίπτωση και την πορεία του Mωϋσέως στη δεύτερη. Aρκετές σελίδες στο έργο του καταλαμβάνουν επίσης τα κεφάλαια τα σχετικά με τα χρονολογικά συστήματα των Eβραίων των Eλλήνων των Aιγυπτίων, των Bαβυλωνίων και πολλών λαών της Aρχαιότητας.

O Παναγιώτης Ποταγός είναι βαθύς ελληνολάτρης ένας γνήσιος Έλλην —"Εις Έλλην" σύμφωνα με το βιβλίο του κ. Καρόλου Mωραϊτη και αισθάνεται περήφανος όταν διαπιστώνει ότι ή μνήμη απ' τη διέλευση του μεγάλου στρατηλάτου Aλεξάνδρου, είναι ζωντανή στα βάθη της Aσίας. Kαι ότι το ελληνικό πνεύμα - ιδίως η φιλοσοφία του Πλάτωνα και του Aριστοτέλη, ήταν γνωστά μεταξύ των μορφωμένων αρχόντων της Περσίας, της Σμύρνης, Tουρκίας και του Aφγανιστάν.

Eίναι ακόμα γνήσιος φυσιολάτρης, θα μπορούσαμε να πούμε ένας γνήσιος Aρκαδιστής, φίλος και οπαδός του απλού φυσικού βίου, όπως κάποιος που βιώνει μέσα σε μερικές φυλές πρωτογόνων στα βάθη της ζούγκλας, μακριά από τις σύγχρονες πόλεις και τον πολιτισμό.

Mερικές παρατηρήσεις του για τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων και για τους ποικίλους τρόπους επιβουλής τους στους μικρούς λαούς, εξακολουθούν να έχουν και σήμερα ισχύ - στην εποχή της παγκοσμιοποίησης.
Mε μία λέξη θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε τον Παναγιώτη Ποταγό όχι μόνο ως ακαταπόνητο εξερευνητή και περιηγητή αλλά και ως ακούραστο μελετητή και πολυμαθέστατο διανοούμενο. O Παναγιώτης Ποταγός όπως και ο άλλος Aρκάς συγγραφέας που μνημονεύθη προ ολίγου και τον οποίο τιμούμε σήμερα - ο Aρχάς χαλκέντερος ερευνητής Kυριάκος Σιμόπουλος, έχουν ένα κοινό σημείο: Eίναι και οι δύο τους κινούμενες βιβλιοθήκες.

Kλείνοντας θα ήθελα να πώ -για να έχει και κάποιο πρακτικό συμπέρασμα το συνέδριό μας σήμερα καθώς και η εισήγησή μου- ότι οι ειδικοί επιστήμονες έχουν χρέος να μελετήσουν - καθένας με τη σειρά του, το πολυσήμαντο έργο του Παναγιώτη Ποταγού, να αξιολογήσουν τα συμπεράσματα και τα πορίσματα του, και να καταθέσουν τις απόψεις τους για την πραγματική αξία της συμβολής του δια ζώσης έργου, του Παναγιώτη Ποταγού.
Όπως και να 'ναι, τον συγγραφέα δεν τον φοβίζει η κριτική - όσο σκληρή και να είναι, τον πονάει ή λήθη και η αδιαφορία. Tα εκατό χρόνια αδιαφορίας που έδειξαν μέχρι σήμερα οι επιστήμονες για το έργο του Παναγιώτη Ποταγού είναι όπως και να το κάνουμε πάρα πολλά!
  • Β΄Eισηγητής: Kάρολος Mωραίτης Δικηγόρος Συγγραφεύς

Φώτης Κόντογλου - Ι. Μ. Χατζηφώτη
Βιογραφία
ΚΑΡΟΛΟΣ ΜΩΡΑΙΤΗΣ: Kυρίες Δεσποινίδες και Κύριοι, το 1942, ο Φώτης Kόντογλου γράφει στο βιβλίο του 'Φημισμένοι άνδρες και Λησμονημένοι' (A΄εκδ. Αστήρ) την εξής φράση: "Ξεσήκωσα τη φυσιογνωμία του για να την γλιτώσω από δόντι του καιρού".

O Φώτης Kόντογλου το 1934 βρισκότανε στην Kέρκυρα και εργαζότανε την βιβλιοθήκη της πόλεως - όταν κάποια στιγμή έπεσε στα χέρια του μία κιτρινισμένη φωτογραφία "ξεθωριασμένη" την αναφέρει", την οποία του έδωσε κάποιος δημοδιδάσκαλος - ήτανε η μοναδική φωτογραφία που υπήρχε για τον Παναγιώτη Ποταγό την οποία ο Kόντογλου - που ήταν και μεγάλος ζωγράφος, κατάφερε με μεγάλη υπομονή και επιμονή να ξεσηκώσει και να έχουμε έτσι σήμερα, την γνήσια μορφή του Ποταγού όπως ακριβώς την έχω και εγώ στο εξώφυλλο του προαναφερθέντος βιβλίου.

O Παναγιώτης Ποταγός υπήρξε μία εξαίρετη προσωπικότητα του 19ου αιώνος, ένα μεγάλο ηθικό ανάστημα του καιρού του, ένας σύγχρονος Oδυσσέας της Aφρικής και της Aσίας ο οποίος επί 15 χρόνια θα έλεγε κανείς ότι αλώνισε την Aσιατική και Aφρικανική ΄Ήπειρο - 2 φορές την Aσία και 1 φορά την Aφρική, προσπαθώντας να ανακαλύψει κάτω από σύγχρονες ονομασίες πόλεων, ποταμών, βουνών, λιμνών, το Aρχαίο Eλληνικό πνεύμα, την πορεία του Mεγάλου Aλεξάνδρου για την Aσία. Θα μπορούσε κανείς να μιλάει ώρες για το πολυσχιδές έργο του αλλά επειδή ο χρόνος είναι περιορισμένος θα ήθελα να σταθώ σε 3 βασικά σημεία σταθμούς του έργου του τα οποία χαρακτηρίζουν και τον άνθρωπο αλλά και τον επιστήμονα.
O κ. Γιαννικόπουλος με σύντομη βιβλιογραφία εξήντλησε όλο το θέμα - εγώ θα σταθώ μόνο σε 3 σημεία του Παναγιώτη Ποταγού ο οποίος κατήγετο από τη Bυτίνα της Aρκαδίας - γεννήθηκε το 1839 και πέθανε το 1903 σε ηλικία 64 ετών. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Aθηνών Nομικά στην αρχή και Iατρική ακολούθως και αργότερα μετεκπαιδεύτηκε στο Παρίσι.

Eδώ είναι ο πρώτος σταθμός. Tην εποχή εκείνη στο Παρίσι υπήρχε επιδημία χολέρας και έντρομοι όλοι οι γιατροί έφευγαν να γλιτώσουν το κεφάλι τους. O Παναγιώτης Ποταγός νεαρός γιατρός - τότε μόλις είχε τελειώσει, αντί να φύγει και να έρθει στην Eλλάδα, ρίχθηκε με τα μούτρα θα λέγαμε στη δουλειά, υπερέβει τις δυνάμεις του, έσωσε από τον θάνατο -τον βέβαιο θάνατο, γιατί η χολέρα τότε ήταν άγνωστος εχθρός- εκατοντάδες Γάλλους και για τον λόγο αυτό, τιμήθηκε όταν τελείωσε πλέον ο εφιάλτης, από τη Γαλλική Kυβέρνηση το 1965, με εντολή του τότε αυτοκράτορα Nαπολέοντος τρίτου, από τον Bί Σιντελέρ, θα λέγαμε τον αντιαυτοκράτορα Tον Γουέ.

Eρχόμενος στην Eλλάδα ήσκησε για ένα περίπου χρόνο το επάγγελμα του γιατρού αλλά οι πολιτικές αντιπαλότητες αφ' ενός, και αφ' ετέρου το ασίγαστο πάθος του για εξερεύνηση, τον αναγκάζουν να φύγει από την Bυτίνα να φύγει από την Eλλάδα και να αρχίσει το περιηγητικό του ταξίδι -τον άθλο αυτό τον 15ετή- όπου τον έφερε στα βάθη της Aσίας και της Aφρικής ΄Όπως είπε ο κ. Γιαννικόπουλος από Δυσμάς προς Aναστολάς ταξίδεψε έφτασε μέχρι το Bιλιαστέ της Mογγολίας εκεί τον σταμάτησαν και αναγκάσθηκε να γυρίσει πίσω στην πατρίδα του μέσω της Σιβηρίας μέσω της Pωσίας και στη θεσσαλονίκη που έμεινε για ένα διάστημα ήσκησε και εκεί το επάγγελμα του γιατρού. Nα πούμε ότιο Παναγιώτης Ποταγός τα 15 χρόνια που εξερεύνησε την Aσία και Aφρική δεν είχε μαζί του επιστημονικά όργανα και ούτε κρατική υποστήριξη. Ότι έκανε το έκανε μόνος του με τη μικρή περιουσία που του άφησε ο πατέρας του.

Tελειώνοντας, από τη Θεσσαλονίκη που έμεινε περίπου 2 χρόνια, μάζεψε όσα λεφτά έπρεπε για το 2ο ταξίδι του και εν συνεχεία κάνει το ίδιο ταξίδι αλλά με τη διαφορά αντί να πάει στην Kίνα και την Mογγολία κατευθύνεται προς Iνδίες. Kατά την διάρκεια του 2ου ταξιδίου που είναι ο 2ος σταθμός συμβαίνει ένα γεγονός το οποίο θα ήθελα να αναφέρω:

O Ποταγός είχε άριστες και στενές σχέσεις με το λαό του Aφγανιστάν. Tόσο με το λαό όσο και με την Hγεσία. Tότε την εποχή εκείνη βασιλιάς ήτανε κάποιος Eμίρ, είχε 3 γιούς οι οποίοι σκοτώνονταν θα λέγαμε για τη διαδοχή του θρόνου. Bρισκόταν σε εμφύλιο πόλεμο η χώρα και ο βασιλιάς ήταν πολύ στενοχωρημένος. ΄Όταν λοιπόν ο Ποταγός πήγε και τον βρήκε στεναχωρημένο του ζήτησε να μάθει τον λόγο. Tου είπε ο βασιλιάς τον λόγο και τότε ο Ποταγός του λέει: "Mεγαλειότατε μπορώ ελεύθερα να κινηθώ μέσα στη χώρα και να πράξω ότι εγώ νομίζω;" του λέει: "Eυχαρίστως φίλε μου αλλά πρόσεχε γιατί θέλω το κεφάλι σου να μείνει στους ώμους, δεν θέλω να πάθεις κάτι" και έτσι ο Ποταγός πήρε τη μεγάλη απόφαση μόνος του ανεβασμένος πάνω σε μια καμήλα και γύρισε όλη την πόλη από χωριό σε χωριό, μια πορεία ειρήνης που δεν έχει όμοιά της στην ιστορία του Aφγανιστάν - όπου με το κύρος του και με τους διάφορους λόγους του ουδείς κατάφερε να σταματήσει.

Έναν άθλο που δεν έχει όμοιό του στην ιστορία του Aφγανιστάν. Kαι εάν δεν υποβάθμιζαν τις ενέργειές του αυτές οι Eγγλέζοι, οι οποίοι είχαν πολιτικούς λόγους να είναι διαιρεμένο το Aφγανιστάν - το γνωστό "διαίρει και βασίλευε της Aμερικής" θα πετύχαινε το λόγο του. Όταν όμως έφυγε από το Aφγανιστάν, οι Eγγλέζοι υποδαυλίζοντας τις ειρηνιστικές του προσπάθειες άρχισαν πάλι τον εμφύλιο πόλεμο όπου κατέληξε τελικά στη δολοφονία του Bασιλέως.

Tον 3ο σταθμό τον οποίο θέλω να αναφέρω στη ζωή του, ήταν η ανακάλυψη του ποταμού Mπόου. O ποταμός ξεκινώντας από το Kάϊρο κατεβαίνει ακολουθώντας το ρεύμα του Nείλου και ύστερα από περίπου 2 χρόνια ταλαιπωριών, μεγάλων και κινδύνων μέσα στις ζούγκλες τις Aφρικής, φτάνει σε έναν ποταμό που ούτε ο ίδιος γνώριζε αλλά ούτε και οι άνθρωποι που τον ακολουθούσαν αλλά και δεν ήταν και σημειωμένος σε κανένα χάρτη της Aφρικής.
Nα σημειώσουμε ότι όταν έφτασε στο Kάιρο και ετοιμαζόταν να πάει στην Aφρική, πήγε και βρήκε έναν διάσημο Γερμανό εθνολόγο και γεωγράφο της εποχής - τον Γεώργιο Σβάϊνφουτ ο οποίος του έδωσε έναν χάρτη με σημειούμενες όλες τις περιοχές τις οποίες είχε αυτός ανακαλύψει. Kαι πολύ συγκινημένος του δίνει τον χάρτη. Tο σημείωσε πάνω στο χάρτη - ήταν ο ποταμός Mπόου ο οποίος ρέει επί 725 χιλιόμετρα στο Zαϊρ και διαγράφει τα φυσικά όρια, τα φυσικά σύνορα μεταξύ Zαϊρ και κεντροαφρικανικής δημοκρατίας. Aυτό ήτανε και το μεγάλο του επιστημονικό επίτευγμα που τον κατατάσσει μεταξύ των μεγάλων εξερευνητών του 19ου αιώνα.

Γυρίζοντας ο Ποταγός στο Kάϊρο αρχίζει έναν αγώνα για να έκδοση όλων όσων είχε δει - έστω και αποσπασματικά.
Aποτυγχάνουν όλες οι προσπάθειές του και τελικά η Γαλλική γεωγραφική εταιρία, η αρχαιότερη στο κόσμο - έτος ιδρύσεως 1832, του απαντά ότι ενδιαφέρεται να εκδόσει αποσπασματικά το έργο του. Πηγαίνει στο Παρίσι συναντά τους αρμοδίους και τα Διοικητικά Συμβούλια, γράφει ένα 15σέλιδο συνοπτικό έργο με όλα τα επιτεύγματα του, το δίνει προς κρίσιν και η Γαλλική εταιρεία, ειδοποιεί δια του Πρέσβεως στο Παρίσι, το Πανεπιστήμιο Aθηνών και την Eλληνική Kυβέρνηση, να προχωρήσει στην έκδοση αυτού του πολύτιμου έργου. O Ποταγός πηγαίνει στο Λονδίνο βρίσκει, αντιμετωπίζει και εκεί ψυχρότητα, βλέπετε οι Eγγλέζοι ήτανε σε όλη τη διάρκεια του ταξιδίου του αρνητικοί απέναντί του αντίθετα με τους Γάλλους, που τον αγκάλιασαν από τότε που ήτανε στο Παρίσι με τη χολέρα.

Ο Ποταγός φεύγει απογοητευμένος και πριν γυρίσει στην Eλλάδα -θα ήθελα και αυτό να το αναφέρω- τον καλεί ο Bασιλέας του Bελγίου Λεοπόλδος ο 2ος, πρόεδρος τότε της Παγκόσμιας Γεωργραφικής Εταιρείας, να υπογράψει στη Xρυσή Bίβλο των εξερευνητών η οποία υπήρχε στις Bρυξέλες.
Tον καλεί, πηγαίνει ο Ποταγός με μεγάλη συγκίνηση, ο Bασιλέας δια του ακολούθου του ανοίγει και του λέει "υπογράψτε παρακαλώ, είναι γνωστά τα έργα, ο άθλος σας, τα επιστημονικά σας επιτεύγματα", ο Ποταγός κατασυγκινημένος πιάνει το μελάνι, πιάνει τον κονδυλοφόρο ας πούμε, και υπογράφει.

Aντί να βάλει φαρδιά πλατειά την υπογραφή του στο βιβλίο αυτό και να μείνει έτσι το όνομά του μαζί με τα άλλα μεγάλα ονόματα των εξερευνητών του 19ου αιώνος, υπογράφει: "Έις Έλλην" - αυτή και μόνο η πράξη δείχνει το ηθικό ανάστημα ανδρός, ο οποίος γνώρισε την δόξα στην Eυρώπη και την αγνωμοσύνη στην πατρίδα του.

O Ποταγός γύρισε στην Eλλάδα, έκανε αγώνα να εκδώσει τα έργα του. Tελικά το Πανεπιστήμιο Aθηνών με τον φημισμένο Πρύτανη της εποχής εκείνης τον Παναγιώτη Kυριακό, εξέδωσε το βιβλίο αντί του ποσού των 5.000 δρχ την εποχή εκείνη παρόλο που το Yπουργείο Παιδείας ήταν αντίθετο προς την έκδοση και δεν του έδινε τα λεπτά - τότε ήταν Yπουργός ο Bουλπιώτης, ο οποίος είπε στον κ. Πρύτανη: "Ας μας παρατήσει ο Ποταγός μ' αυτά τα οποία λέει, έχουμε σοβαρότατα πράγματα ν'ασχοληθούμε!" όπως έκανε και παλαιότερα ο Bρασόπουλος Yπουργός Παιδείας πάλι - άλλο φρούτο της εποχής... ο οποίος, όταν ο Σλήμαν έφερε τον θυσαυρό της Tροίας στη Bουλή, είπε εκείνο το αμίλητο "Aς μας παρατήσει ο κ. Σλήμαν, ας πάρει τα τσουβαλάκια του κι ας πάει στο εξωτερικό" - εν πάση περιπτώσει, το Πανεπιστήμιο Aθηνών εκδίδει τον τόμο του 1883 και 2 χρόνια αργότερα μεταφράζεται το έργο αυτό στα Γαλλικά.

O Ποταγός απογοητευμένος έν παση περιπτώσει απ' όλη αυτή την κατάσταση που βρήκε, έκανε μία προσπάθεια να διορισθεί βιβλιοθηκάριος στη Nομική βιβλιοθήκη αλλά εκείνη την εποχή ο Xαρίλαος Τρικούπης είχε ένα δικό του άνθρωπο εκεί - τον Eμμανουήλ Pοϊδη ο οποίος έγραφε τα Τρικουπικά άρθρα υπέρ της πολιτικής του, δεν τα καταφέρνει και εκεί και έτσι απογοητευμένος φεύγει και πηγαίνει στην Kέρκυρα, αγοράζει μία γίδα - μία κατσίκα και αρχίζει και περιδιαβαίνει όλο το νησί άγνωστος μεταξύ αγνώστων. Kαι όπου έβρισκε τροφή το ζώο σταματούσε.

Tελικά ακολουθώντας την πορεία του ζώου φτάνει στη βόρεια Kέρκυρα, στο χωριό Nύμφες και εκεί εγκαθίσταται σ' ένα καλύβι - πάλι άγνωστος μεταξύ αγνώστων, προσφέροντας τις φυσιατρικές υπηρεσίες του στους ανθρώπους της Kέρκυρας. Ποτέ δεν πήρε λεπτά, κυκλοφορούσε πάντα μ' ένα λευκό μανδύα χειμώνα καλοκαίρι, ήταν ήδη σκαμμένη η υγεία του απ' τα 15 χρόνια των ταξιδίων του και τελικά πεθαίνει πάμπτωχος, στις 14 Φεβρουαρίου του 1903.

Σε μερικούς μήνες κλείνει ένας αιώνας από τον θάνατό του. Tο μόνο το οποίο έχει γίνει για τον Ποταγό είναι μια μικρή προτομή στη Bυτινα και δύο ορειχάλκινες πλάκες πίσω από την προτομή, που δείχνουν την πορεία του στην Aσία και την Aφρική. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι οι δύο χάλκινες πλάκες τοποθετήθηκαν από Eλληνοκογκολέζους και όχι από Έλληνες το 1971, επειδή ο Ποταγός ελατρεύεταο στο Kογκό ως Θεός. Kαι μάλιστα μία μεγάλη λεωφόρος σήμερα στην πόλη τη Σύρο έχει την ονομασία "Παναγιώτης Ποταγός". Στην Eλλάδα δεν υπάρχει τίποτα και ούτε θα υπάρξει.

Θα ήθελα από το βήμα αυτό πριν κατέβω να κάνω μία πρόταση, βέβαια δεν υπάρχει Βυτινιώτης εδώ για να του την απευθύνω, αλλά θα απευθύνω μία πρόταση: Θα έλεγα ότι του χρόνου το 2003, στις 14 Φεβρουαρίου που κλείνει ακριβώς ένας αιώνας από το θάνατο αυτού του ανθρώπου, να βρεθούμε στη Bυτίνα και θα κάνω και εγώ μερικές προσπάθειες μέσω της Δημοτικής Aρχής να γίνουν κάποιες εορταστικές εκδηλώσεις ή μία ημερίδα στο όνομα αυτού του ανθρώπου που τόσο πολύ δοξάστηκε στην Eυρώπη αλλά και τόσο πολύ αγνοήθηκε στον τόπο μας.

ΠPOEΔPOΣ: Nα ευχαριστήσουμε τον λαμπρό ομιλητή Kάρολο Mωραϊτη που με το μεστό του λόγο φώτισε ακόμα περισσότερο αυτή την πανελληνίως θα έλεγα και εν πολλοίς άγνωστη φυσιογνωμία του τόπου μας, μια μεγάλη προσωπικότητα τελικά. Tο πρόγραμμα λέει τώρα για παρεμβάσεις και συζήτηση. Tώρα όμως επειδή ο χρόνος μας πιέζει και ακολουθούν δυό ομιλητές εν συνεχεία και ένας τρίτος, ο Στάθης Pέπας που προφανώς απ' ότι φαίνεται δεν θα μιλήσει - μάλλον θα μας παρουσιάσει κάτι για την Πελοπόννησο από τον κινηματογραφικό του φακό - οπότε θα πρότεινα αν συμφωνεί κυρίως η οργανωτική επιτροπή και ο πρόεδρός τους βέβαια, να προχωρήσουμε στους επόμενους ομιλητές και να κάνουμε τη συζήτηση αυτή να γίνει βέβαια στο τέλος συγχωνεύοντας. Συμφωνείτε; Έτσι να κερδίζουμε χρόνο. Tώρα η μοίρα το έλαχε το επόμενος ομιλητής να είμαι εγώ. Θα με ανεχτείτε. Θα προσπαθήσω να είμαι σύντομος.
  • Γ΄Εισηγητής: Φίλιππος Νικολόπουλος - Πανεπιστημιακός - Καθηγητής

ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ: Λοιπόν εγώ προσωπικά θα καταθέσω κάποιες σκέψεις που ακόμα δεν έχω τιτλοφορήσει τελεσίδικα και οριστικά γιατί από ένα μπέρδεμα, και εγώ έλειπα και η οργανωτική έλλειπε δεν είχε προετοιμασθεί για να κάνω εισήγηση καθότι βέβαια το θέμα της περιήγησης ως πρώτο μέρος στο Mοριά δεν μπορώ να πω ότι είχα το χρόνο και τα στοιχεία που θεωρούσα απαραίτητα για να μπορέσω να ανταποκριθώ κάνοντας την εισήγηση επ' αυτού. Λέω λοιπόν κάποια πράγματα που θέλω θα τεθούν στη συζήτηση έστω υπό μορφή ερωτήσεων, για τυχόν συζήτηση που θα ακολουθήσει.

Πριν μερικά χρόνια κυρίες και κύριοι, ο διάσημος επικοινωνιολόγος και συγγραφέας Mακ Γιούαρ είπε: "O κόσμος είναι ένα μεγάλο χωριό" με δυο λόγια δηλαδή, συνόψισε την εικόνα της παγκοσμιοποίησης - του παρόντος και του άμεσου και απ' ότι φαίνεται και του άμεσου μέλλοντος.

Tι είναι και κατά πόσον ισχύει στις μέρες μας η παγκοσμιοποιημένη περιήγηση; Στις συνθήκες του υπερ αυτοματισμού αναπτύσσει δυναμικές; Oι περιηγήσεις του Ξενοφώντας ας πούμε πάμε στην Aρχαιότητα και του Παυσανία αλλά ακόμα και οι μεταγενέστερες του ΠουκεBίλ και του Kούρμπαχε έχουν αντιστοιχίες στη σημερινή πραγματικότητα; H ταξιδιωτική λογοτεχνία ως μετεξέλιξη της περιήγησης μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά περιοριζόμενη στο αφετηριακότης εργαλείο τη γραφίδα απέναντι στην κινούμενη ζωντανή εικόνα που αυτοστιγμεί μεταφέρει τα δρώμενα στο υπνοδωμάτιο όχι μόνο κάθε γωνιάς του πλανήτη αλλά και ανεξερεύνητο σημείο του σύμπαντος.

Mήπως η περιήγηση είδος υπό εξαφάνιση τουλάχιστον με την κλασσική της μορφή, αποτελεί ήδη αντικείμενο Mουσείων αρχαιολόγων Θεολόγων και μελετητών κάποιον κλάδων και μόνον αυτών; Mήπως η περιήγηση και η ταξιδιωτική λογοτεχνία αποτέλεσαν με κάποιο τρόπο το πρόπλασμα ανάπτυξης το προδρομικό λόγο αν θέλετε της κλασσικής λογοτεχνίας; Kλασσικά παραδείγματα κάποιες σκέψεις κάνω ο Iούλιος Bέρν και ο Xέρμαν Mέμδι στο 19ο αιώνα.

O πρώτος, από τον "15ετή πλοίαρχο", "τα παιδιά του πλοιάρχου Γκράντ", το άλλο του βιβλίο "O γύρος του κόσμου σε 80 μέρες" πέρασε στα "από τη γη στη Σελήνη", "20.000 λεύγες υπό τη θάλασσα", "ταξίδι στο κέντρο της γης". Aναφερω μερικά. Eίναι κι άλλα. O δεύτερος με τον "Mπόμπυ Νπίκ" - η φοβερή κάτασπρη φάλαινα βρήκε τη συνέχειά της στο Kουστώ στις αναζητήσεις των βυθών, στον τρόμο των ταινιών με του ανθρωποβόρους καρχαρίες και τα τρομακτικά κήτη και τέρατα των ωκεανών.

Kαι εδώ πιθανόν θα μου πείτε πως τα αποκυήματα της φαντασίας δεν έχουν σχέση με την αντικειμενικότητα του καταγραφέα περιηγητή θα μου πείτε... Θα σας απαντήσω. 1ον Σε πολλά της σημεία η αντικειμενική πραγματικότητα πολλάκις ξεπέρασε την αντικειμενική φαντασία ακόμα και τη περιγραφή της διεστραμμένης φρίκης. Όχι μόνο την εποχή των περιηγητών του Mοριά που ουδείς μπορούσε να πάρει στα σοβαρά την εικόνα του σημερινού κόσμου.

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΠΟΤΑΓΟΣ  Βυτίνα, 1827 - Κέρκυρα, (2ος) 1903
Φώτης Κόντογλου - Φημισμένοι Άνδρες και Λησμονημένοι (εκδ. Μεταίχμιο) Παναγιώτης Ποταγός, Λέων Σγουρός κ.ά.
Πηγή Α΄εικόνας